PM 1: IT Project Manager kim — rol, loyiha hayot sikli, standartlar va karyera

📋 IT Project Management

PM 1: IT Project Manager kim — rol, loyiha hayot sikli, standartlar va karyera

Holat: 2026-yil sentabr. Bu modul dasturchi ko'zi bilan IT loyiha boshqaruvini boshidan oxirigacha ko'rsatadi. Birinchi darsda: PM nima qiladi, qo'shni rollardan farqi, loyihaning har bosqichida qanday hujjat chiqadi, qaysi standart va sertifikatlar real ahamiyatga ega. Sertifikat narxlari va qoidalari o'zgarib turadi (masalan, PMP'ning 2026-yil 1-dekabr qoidasi), shuning uchun har bir raqam yonida manba bor.

Mundarija

1. IT Project Manager nima qiladi
2. Qo'shni rollar: kim nimaga javobgar
3. Loyiha hayot sikli va artefaktlar
4. Standartlar: PMBOK, ISO, PRINCE2, Scrum Guide
5. Sertifikatlar: faktlar jadvali
6. IT PM'ning bir kuni
7. Dasturchidan PM'ga: karyera yo'li
8. Xulosa
9. Manbalar

1. IT Project Manager nima qiladi {#vazifa}

Loyiha (project) — boshlanishi va oxiri bor vaqtinchalik ish. Masalan: "Klinika ilovasining v1.0 versiyasini 1-martgacha App Store'ga chiqarish". IT Project Manager (PM) shu ishni kelishilgan scope, muddat va byudjet ichida yetkazib berish uchun javobgar.

PMI (Project Management Institute) PM vazifalarini shunday sanaydi (PMI):

• loyiha maqsadi va scope'ini aniqlash;
• vazifalarni rejalashtirish va hujjatlashtirish;
• deliverable'lar o'z vaqtida chiqishini ta'minlash;
• resurslarni boshqarish;
• stakeholder'lar bilan samarali muloqot qilish;
• to'siq va risklarni bartaraf etish.

Qisqasi, PM "qachon?" va "qanday?" savollariga javob beradi. "Nima quramiz va nega?" — Product Manager'ning savoli. "Kim quradi va qanday o'sadi?" — Engineering Manager'niki.

PMI loyihaga yondashuvni uch turga bo'ladi (PMI):

Muhim nuans: PM ko'pincha jamoa a'zolarining bevosita boshlig'i emas. U buyruq bilan emas — aniq reja, shaffof holat va o'z vaqtida qilingan qarorlar bilan boshqaradi. Shuning uchun PM'ning asosiy quroli — kommunikatsiya va hujjat.

2. Qo'shni rollar: kim nimaga javobgar {#rollar}

Kichik kompaniyada bu unvonlar aralashib ketadi. Katta tashkilotda esa har birining o'z "egalik zonasi" bor:

Uchta muhim fakt:

• Scrum Guide (2020) faqat uchta accountability'ni tan oladi: Product Owner, Scrum Master va Developers. Unda "project manager" degan rol yo'q (Scrum Guide).
• Scrum Guide bo'yicha Scrum Master — Scrum jamoasining samaradorligi uchun javobgar. U byudjet yoki muddatga "egalik" qilmaydi. Shu sababli sof Scrum jamoalarida PM unvoni ko'pincha "Delivery Manager" yoki "Technical PM"ga aylanadi.
• Delivery Manager uchun PMI yoki Scrum Guide kabi yagona rasmiy ta'rif yo'q. Uning mazmuni kompaniyaga qarab farq qiladi — suhbatda aniq so'rang.

RACI uslubidagi taqsimot — namuna (har qatorda faqat bitta A bo'ladi):

R — Responsible (bajaradi), A — Accountable (yakuniy javobgar, faqat bitta), C — Consulted (fikri so'raladi), I — Informed (xabardor qilinadi). Mobil loyiha uchun to'liq RACI — PM 6.

Startap yoki kichik outsourcing kompaniyada bu rollarning 3–4 tasini bitta odam bajarishi mumkin. Unda ham shu jadvalni yozib qo'ying. "Hozir qaysi shapkani kiyib turibman?" degan savol qaror sifatini oshiradi.

3. Loyiha hayot sikli va artefaktlar {#lifecycle}

Klassik model besh bosqichdan iborat. U PMBOK 6-nashridagi (2017) 5 process group an'anasidan keladi. 7- va 8-nashrlar asosiy tuzilmani principle va performance domain'larga ko'chirgan. Lekin amaliyotda bosqichlar bo'yicha fikrlash hamon eng tushunarli xarita:

Monitoring & Controlling alohida "keyingi" bosqich emas — u Execution bilan parallel yuradi. Har bir artefaktning shabloni keyingi darslarda: WBS va Gantt — PM 3, TZ — PM 4, risk register, status report va EVM — PM 6.

Project Charter — loyihaning "tug'ilganlik guvohnomasi"

Charter loyihani rasman boshlaydi va PM'ga vakolat beradi. Sponsor imzosisiz loyiha "rasmiy" emas: resurs so'raganda ham, scope bahsida ham tayanchingiz bo'lmaydi.

PROJECT CHARTER — "Doktor navbati" iOS ilovasi (o'quv namunasi)

1. Nomi va ID ............ Doktor navbati v1.0 / PRJ-2026-014
2. Sponsor ............... Klinikalar tarmog'i ijrochi direktori
3. PM va vakolati ........ Byudjetning ±10% ichida PM o'zi qaror qiladi,
                           undan ortig'i — sponsor qarori
4. Biznes asos ........... Qo'ng'iroq markazi yuklamasini kamaytirish,
                           onlayn yozilishni oshirish
5. Muvaffaqiyat mezonlari  (o'lchanadigan bo'lsin!)
   - 2027-yil 1-martgacha App Store'da chiqish
   - Birinchi 3 oyda yozilishlarning 30% i ilova orqali
6. Yuqori darajadagi scope
   Kiradi:   iOS ilova, backend API, admin panel
   Kirmaydi: Android, onlayn to'lov, video-konsultatsiya
7. Milestone'lar ......... TZ imzosi, dizayn tasdig'i, TestFlight beta, reliz
8. Byudjet ............... $60,000 + 10% zaxira
9. Asosiy risk va farazlar  Klinikaning navbat tizimi API beradi (faraz)
10. Stakeholder'lar ...... sponsor, klinika administratorlari,
                           shifokorlar vakili, IT bo'limi
11. Imzolar .............. sponsor, PM, sana

Ikki qoida: (1) muvaffaqiyat mezoni o'lchanadigan bo'lsin — "tez ishlasin" emas, "sovuq ishga tushish 2 soniyadan kam". (2) "Kirmaydi" ro'yxati "Kiradi"dan qisqa bo'lmasin: chegarasi yozilmagan scope keyin albatta bahsga aylanadi (PM 4).

Closing'dagi lessons learned — keyingi loyiha uchun eng arzon bilim. Uni "kim aybdor?" emas, "tizim nega shunday ishladi?" savoli bilan yozing (blameless postmortem, PM 7).

4. Standartlar: PMBOK, ISO, PRINCE2, Scrum Guide {#standartlar}

PMBOK Guide: 6 → 7 → 8

PMBOK 8 haqida PMI sahifasidagi faktlar (PMI — PMBOK):

• minglab amaliyotchi fikri va 48 000 dan ortiq data point asosida tayyorlangan;
• 6 principle: adopt a holistic view, focus on value, embed quality, lead accountably, integrate sustainability, build empowered teams;
• 7 performance domain: governance, scope, schedule, finance, stakeholders, resources, risk;
• AI, PMO va procurement mavzulari kengaytirilgan.

Ogohlantirish: eski materiallarda "eng yangi — 7-nashr (12 principle)" deb yozilgan bo'lishi mumkin. 2026-yilda bu eskirgan ma'lumot. Intervyuda 8-nashrni bilishingiz — kasbni kuzatib borishingiz belgisi.

ISO 21500 va ISO 21502

PMI'dan mustaqil xalqaro standartlar ham bor. ISO 21500:2012 keyinchalik ISO 21500:2021 ("Context and concepts") bo'ldi, amaliy qo'llanma vazifasini esa ISO 21502:2020 ("Guidance on project management") bajaradi (Wikipedia — ISO 21500). Xalqaro tender yoki ISO bo'yicha sertifikatlangan tashkilot bilan ishlaganda shu raqamlar hujjatlarda chiqishi mumkin. Eslatma: iso.org sahifasi tadqiqot paytida ochilmadi, ma'lumot Wikipedia orqali tasdiqlangan.

PRINCE2 7

PRINCE2 — Buyuk Britaniyada paydo bo'lgan, bosqichlar (stage) va "management by exception"ga qurilgan metod. Uning egasi AXELOS 2013-yildan UK hukumati va Capita qo'shma korxonasi bo'lgan, 2021-yilda uni PeopleCert sotib olgan (Wikipedia — PRINCE2). 7-nashr Wikipedia bo'yicha 2023-yilda chiqqan (prince2.com sahifasida yil ko'rsatilmagan). Unda avvalgi "theme"lar endi practice deb ataladi (PRINCE2.com):

• 7 principle: continued business justification, learn from experience, defined roles and responsibilities, manage by stages, manage by exception, focus on products, tailor to suit;
• 7 practice: business case, organizing, plans, quality, risk, issues, progress;
• 7 process: starting up, directing, initiating, controlling a stage, managing product delivery, managing a stage boundary, closing.

"Management by exception" amalda shunday ishlaydi: Project Board PM'ga vaqt, narx, scope, sifat, foyda va risk bo'yicha tolerance (ruxsat etilgan chetlanish) beradi. Chetlanish tolerance ichida bo'lsa — PM o'zi hal qiladi, undan oshsa — majburiy eskalatsiya. Bu g'oyani status report'da qanday ishlatish — PM 6.

Scrum Guide va Kanban Guide

Scrum bo'yicha yagona rasmiy hujjat — Ken Schwaber va Jeff Sutherland'ning Scrum Guide'i. Joriy versiya — 2020-yil noyabr; 2026-yil sentabr holatida yangisi chiqmagan (Scrum Guide). Kanban uchun Kanban University'ning Kanban Guide'i bor. Ikkalasi PM 2 da batafsil. Talablar standarti (ISO/IEC/IEEE 29148) va MDH'dagi GOST/TZ an'anasi — PM 4.

5. Sertifikatlar: faktlar jadvali {#sertifikatlar}

Narx va shartlar 2026-yil sentabr holatiga, rasmiy sahifalardan olingan:

Manbalar: PMP, CAPM, PMI-ACP, PSM I, PSPO I, CSM. PMI-ACP'ning muqobil yo'llari: PMI akkreditlagan (GAC) dastur + 1 yil tajriba yoki boshqa agile sertifikat + 1 yil tajriba.

PMP tafsilotlari (PMI — PMP):

• Tajriba — to'rt yo'ldan biri: bakalavr + 3 yil; associate degree + 4 yil; o'rta ma'lumot (HS/GED) + 5 yil; PMI GAC bakalavr yoki magistr + 2 yil. Hammasiga 35 soat trening qo'shiladi.
• Imtihon domenlari: People 33%, Process 41%, Business Environment 26%.
• Bir yilda 3 martagacha topshirish mumkin.
• 2026-yil 1-dekabrdan: jonli darslar (instruktor bilan, oflayn yoki onlayn) 35 soatga faqat PMI Authorized Training Partner, Xitoydagi Registered Education Provider yoki akkreditlangan oliy ta'lim dasturi (PMI GAC ham) o'tkazgan bo'lsa hisoblanadi. Kurs sotib olishdan oldin provayder shu ro'yxatdaligini tekshiring.
• PMI ma'lumotiga ko'ra dunyoda 1,7 mln dan ortiq PMP egasi bor, AQShda median maosh $135,000. PMI "PMP egalari o'rtacha ko'proq oladi" deydi, lekin aniq foiz keltirmaydi.

CAPM sahifasida PMI Forbes ma'lumotini keltiradi: AQShda CAPM egalarining o'rtacha maoshi $100,750 (PMI — CAPM). Bu PMI'ning emas, Forbes'ning hisobi ekanini unutmang.

PRINCE2'da Foundation va Practitioner darajalari bor. PRINCE2 Agile hozir Version 2'da: Foundation va Practitioner'ni topshirgan kishi "PRINCE2 Agile Expert" unvonini oladi (PeopleCert). PRINCE2 imtihon narxini bu darsda tekshirmadik — provayder va mamlakatga qarab farq qiladi.

Ish beruvchi uchun qaysi biri muhim?

Yagona to'g'ri javob yo'q — ikkita falsafa bor va ikkalasi ham rasmiy faktlarga tayanadi:

• PSM/PSPO (Scrum.org): imtihon qattiq (85%), kurs ixtiyoriy, sertifikat umrbod. G'oya — bilimni imtihon bilan isbotlash.
• CSM (Scrum Alliance): kurs majburiy, imtihon yengilroq (74%), har 2 yilda yangilanadi. G'oya — uzluksiz ta'lim.
• PMP: tajriba talab qiladi, shuning uchun "tajribali PM" signalini beradi. Agile jamoalarda PMP'mi yoki PSM'mi qadrliroq degan bahs ochiq — kompaniya turiga bog'liq.

Xulosa: sertifikat — foydali professional signal, lekin u amaliy tajribaning o'rnini bosa olmaydi. Ko'plab zamonaviy IT kompaniyalar sertifikatdan ko'ra, amaliy Scrum/Agile ko'nikmalari, Jira, Confluence, Linear kabi vositalar bilan ishlash mahorati va jamoani to'g'ri boshqara olish qobiliyatini talab qiladi. Agar loyiha boshqaruvi bo'yicha katta tajribangiz bo'lmasa, CAPM yoki PSM I bilan boshlang; PMP'ni esa real loyihalarda yetarli tajriba to'plaganingizdan so'ng topshirishingiz tavsiya etiladi.

6. IT PM'ning bir kuni {#bir-kun}

Quyida 2 haftalik sprint bilan ishlaydigan mobil jamoadagi PM kunining namunasi. Real kun loyiha va kompaniyaga qarab farq qiladi:

08:45  Dashboard: sprint burnup, bloklangan ticket'lar, crash-free, RAID log o'zgarishlari
09:30  Daily Scrum (15 daqiqa) — tinglaydi, to'siqlarni yozib oladi, jarayonni buzmaydi
09:50  To'siqlarni yechish: backend jamoasi bilan API muddati, dizayner bilan ochiq savol
10:30  Buyurtmachi bilan qo'ng'iroq: yangi so'rov -> change request sifatida qayd etiladi
11:30  Backlog refinement: acceptance criteria va Definition of Ready tekshiruvi
13:30  Risk review (haftada 1 marta): top-5 risk, owner'lar, muddatlar
14:30  Reliz rejasi: TestFlight build, App Review uchun demo akkaunt, "What's New" matni
15:30  Boshqa jamoa va vendor bilan bog'liqliklar (dependencies) sinxroni
16:30  Haftalik status report (juma): RAG, yutuqlar, keyingi reja, kerakli qarorlar
17:15  Ertangi kun uchun eng muhim 3 ta ish

Haftalik ritm odatda shunday: dushanba — reja va bog'liqliklar, seshanba–payshanba — to'siqlarni yechish va stakeholder uchrashuvlari, juma — status report va risk review. Sprint oxirida Sprint Review va Retrospective (PM 2).

Hisobotga ketadigan vaqtni kamaytiring. Wellingtone'ning 2026-yilgi so'rovida ishtirokchilarning 72% i har oy hisobot yig'ishga yarim kun yoki undan ko'p vaqt sarflashini aytgan (Wellingtone). Jira dashboard va tayyor status shabloni (PM 6) shu vaqtni jamoaga qaytaradi.

7. Dasturchidan PM'ga: karyera yo'li {#karyera}

Tipik yo'l to'rt qadamdan iborat:

1. Senior dasturchi / Tech Lead. Kichik feature yoki relizni norasmiy boshqaring: reja tuzing, risklarni yozing, jamoaga haftalik holat yuboring.
2. Scrum Master yoki Technical Project Coordinator. Rolni rasmiylashtiring. Bu bosqichda CAPM yoki PSM I foydali — ikkalasi ham tajriba talab qilmaydi.
3. Project Manager. Butun loyiha sizda: charter, reja, byudjet, buyurtmachi bilan muzokara, change control.
4. Senior PM / Program Manager. Bir nechta loyiha yoki jamoa. PMP odatda shu bosqichda: bakalavr diplomi bilan kamida 3 yillik loyiha boshqaruvi tajribasi kerak.

O'zingizni tekshiring — keyingi darslarda shu ko'nikmalarni birma-bir o'rganamiz:

• [ ] Metodologiya tanlay olaman va sababini tushuntira olaman (PM 2)
• [ ] PERT, Monte Carlo va critical path bilan reja tuza olaman (PM 3)
• [ ] Nizoga olib kelmaydigan TZ yoza olaman (PM 4)
• [ ] Jira yoki Linear'ni mobil jamoaga sozlay olaman (PM 5)
• [ ] Risk register, RACI, status report va EVM bilan ishlay olaman (PM 6)
• [ ] Muvaffaqiyatsizlik sabablarini bilaman va intervyuga tayyorman (PM 7)

8. Xulosa {#xulosa}

• PM "qachon va qanday" uchun javobgar; "nima va nega" — Product Manager, "kim va qanday o'sadi" — Engineering Manager. Scrum Guide'da "project manager" roli umuman yo'q.
• Loyiha besh bosqichdan o'tadi va har bosqichda aniq artefakt chiqadi. Birinchisi — sponsor imzolagan Project Charter.
• Joriy PMBOK — 8-nashr (2025-yil noyabr): 6 principle, 7 performance domain. PRINCE2 7'da "theme"lar endi "practice", Scrum Guide hamon 2020-yilgi versiya.
• PMP: 180 savol, 240 daqiqa, $284/$575; 2026-yil 1-dekabrdan jonli trening faqat akkreditlangan provayderdan hisoblanadi.
• Sertifikat — qo'shimcha signal. Tajriba yo'q bo'lsa CAPM yoki PSM I, tajriba yig'ilgach PMP.

Manbalar {#manbalar}

1. PMI — What is a Project Manager?
2. PMI — What is Project Management?
3. PMI — PMBOK Guide, Eighth Edition
4. Wikipedia — Project Management Body of Knowledge
5. PMI — PMP Certification
6. PMI — CAPM Certification
7. PMI — PMI-ACP Certification
8. The Scrum Guide (2020)
9. Scrum.org — PSM I
10. Scrum.org — PSPO I
11. Scrum Alliance — Certified ScrumMaster
12. PRINCE2.com — PRINCE2 7
13. PeopleCert — PRINCE2
14. Wikipedia — PRINCE2
15. Wikipedia — ISO 21500
16. Wellingtone — State of Project Management 2026