PM 2: Metodologiyalar — Waterfall, Agile, Scrum, Kanban, Shape Up va miqyoslash

📋 IT Project Management

PM 2: Metodologiyalar — Waterfall, Agile, Scrum, Kanban, Shape Up va miqyoslash

Holat: 2026-yil sentabr. Bu dars asosiy yetkazib berish metodologiyalarini rasmiy manbalar bo'yicha ko'rsatadi: Scrum Guide hamon 2020-yil noyabr versiyasi, SAFe'ning joriy versiyasi 6.0. Oxirida "qaysi loyiha uchun qaysi metodologiya" qaror jadvali bor.

Mundarija

1. Metodologiya tanlash va iron triangle
2. Waterfall
3. Agile Manifesto
4. Scrum: 2020 Scrum Guide bo'yicha
5. Kanban: oqim bilan ishlash
6. Scrumban
7. Shape Up
8. Miqyoslash: SAFe va LeSS
9. Outsourcing'da gibrid modellar
10. Qaror jadvali
11. Xulosa
12. Manbalar

1. Metodologiya tanlash va iron triangle {#tanlov}

"Eng yaxshi metodologiya" yo'q. Har biri bitta savolga turlicha javob beradi: nima qat'iy, nima moslashuvchan?

Bu savolning asosi — iron triangle (project management triangle): scope, vaqt va narx bir-biriga bog'liq, markazda esa sifat. Wikipedia bu g'oyani Martin Barnes'ning 1968–1969-yillardagi cost/time/quality modeliga bog'laydi (Wikipedia). Bittasini o'zgartirsangiz, qolganlaridan biri ham o'zgaradi.

                 Waterfall (predictive)          Agile (adaptive)
Qat'iy:          scope                            vaqt (sprint) va narx (jamoa)
Baholanadi:      vaqt va narx                     scope — sig'ganicha, qiymat bo'yicha
O'zgarish:       rasmiy change request            keyingi sprint backlog'iga
Xavf:            kech feedback                    scope "oqib ketishi"

Waterfall uchburchakni boshida "muzlatadi". Agile esa vaqt va narxni sprint ritmi bilan belgilab, scope'ni moslashuvchan qoldiradi. PMI ham bu ikki qutbni predictive va adaptive, aralashmasini hybrid deb ataydi (PMI).

2. Waterfall {#waterfall}

Waterfall — bosqichlar ketma-ket o'tadigan model:

Talablar -> Dizayn -> Dasturlash -> Integratsiya va test -> Joriy etish -> Qo'llab-quvvatlash
   (har bosqich oldingisi tugagach boshlanadi, orqaga qaytish qimmat)

Tarixdan uchta fakt (Wikipedia — Waterfall model):

• Birinchi batafsil tavsif — Winston Royce'ning 1970-yilgi maqolasi. Qizig'i, Royce'ning o'zi test faqat oxirida bo'ladigan sof ketma-ket variantni "risky and invites failure" deb atagan.
• Shunga o'xshash g'oyani Herbert Benington 1956-yilda SAGE loyihasi uchun taqdim etgan.
• AQSh Mudofaa vazirligi uni 1985-yilda DOD-STD-2167 standarti bilan rasmiylashtirgan.

Qachon hali ham o'rinli (bu amaliy xulosa, rasmiy qoida emas):

• Fixed price, fixed scope shartnoma — buyurtmachi narxni imzolashdan oldin bilishi shart (tender, grant).
• Qat'iy tartibga solinadigan soha — audit uchun oldindan tasdiqlangan hujjatlar kerak.
• Apparat (hardware) bilan bog'liq ish — ishlab chiqarishga yuborilgan qurilmani keyin o'zgartirish juda qimmat.

Asosiy zaifligi — kech feedback: buyurtmachi ishlaydigan dasturni oxirida ko'radi, xato talab esa eng qimmat bosqichda ochiladi.

3. Agile Manifesto {#manifesto}

Agile — metodologiya emas, qadriyatlar to'plami. Agile Manifesto'ni 2001-yilda 17 muallif imzolagan: unda 4 qadriyat va 12 tamoyil bor (agilemanifesto.org). Scrum, Kanban, XP — hammasi shu qadriyatlarga tayanadi.

Eng ko'p noto'g'ri tushuniladigan joy — manifestdagi keyingi jumla: "while there is value in the items on the right, we value the items on the left more". Ya'ni hujjat, reja va shartnoma kerak — faqat ular chap tomondagilardan keyin turadi. "Agile'da hujjat yozilmaydi" degan gap manifestga zid.

12 tamoyildan PM uchun eng amaliylari (12 Principles):

• 1-tamoyil — qimmatli dasturni erta va uzluksiz yetkazish;
• 3-tamoyil — ishlaydigan dasturni tez-tez yetkazish (bir necha haftadan bir necha oygacha, qisqarog'i afzal);
• 8-tamoyil — barqaror sur'at (doimiy overtime'ga qarshi);
• 10-tamoyil — soddalik: bajarilmaydigan ish miqdorini maksimal qilish san'ati.

4. Scrum: 2020 Scrum Guide bo'yicha {#scrum}

Scrum Guide'ni Ken Schwaber va Jeff Sutherland yozgan. Joriy versiya — 2020-yil noyabr, 2026-yil sentabr holatida yangisi yo'q (Scrum Guide). Scrum uchta ustunga tayanadi: transparency, inspection, adaptation.

Uchta accountability (2020 versiyada "rol" emas, "accountability" deyiladi):

Beshta event (timebox'lar bir oylik sprint uchun; qisqa sprintda odatda qisqaroq):

Uchta artifact va ularning commitment'i:

Ikki muhim nuans:

• Definition of Done — Scrum Guide'da rasmiy: DoD'ga javob bermagan ish reliz qilinmaydi va Sprint Review'da ham ko'rsatilmaydi. Definition of Ready esa Scrum Guide'da umuman yo'q — bu jamoalarning o'z kelishuvi (PM 5).
• Scrum'da PM qayerda? Rasmiy rol yo'q. Amalda PM ko'pincha jamoadan tashqaridagi ishlarni oladi: byudjet, shartnoma, bir necha jamoa va vendor bilan bog'liqliklar, buyurtmachiga hisobot.

Tanqid ([Wikipedia — Scrum](<https://en.wikipedia.org/wiki/Scrum_(software_development)>)): Martin Fowler Agile qadriyatlarini unutgan "marosimiy" jarayonlarni "faux-agile" deb ataydi. Ron Jeffries esa "Dark Scrum" tushunchasini kiritgan: Scrum tamoyillari chinakam o'rganilmasa, u jamoaga bosim vositasiga aylanadi. Belgilar: Daily Scrum — rahbarga hisobot, sprint — "majburiy va'da", retro — shikoyat kechasi.

Mobil jamoada 2 haftalik sprint reliz ritmiga yaxshi mos keladi: sprint oxirida TestFlight build, har ikkinchi sprintda App Store relizi (release train, DevOps 2).

5. Kanban: oqim bilan ishlash {#kanban}

Kanban'da sprint yo'q. Ish tayyor bo'lishi bilan navbatdan tortib olinadi (pull), asosiy boshqaruv vositasi esa WIP limit — bir vaqtda jarayonda turadigan ishlar soniga chegara.

Kanban University'ning Kanban Guide'i 6 ta umumiy amaliyotni belgilaydi (Kanban Guide):

1. Visualize — ishni va workflow'ni ko'rinadigan qilish;
2. Limit WIP — parallel ishni cheklash;
3. Manage Flow — oqimni boshqarish;
4. Make Policies Explicit — qoidalarni ochiq yozish ("Code Review'ga o'tish sharti nima?");
5. Implement Feedback Loops — muntazam qayta aloqa;
6. Improve Collaboratively, Evolve Experimentally — birgalikda, tajriba orqali yaxshilash.

Guide'dagi rasmiy flow metrikalari — Lead Time (commitment nuqtasidan tugashgacha), Delivery Rate (vaqt birligida tugagan ishlar soni) va WIP. Amaliyotda keng ishlatiladigan Cycle Time (ish boshlangandan tugaguncha) va Work Item Age (jarayondagi ish necha kundan beri ochiq) Kanban University guide'ida alohida metrika sifatida ta'riflanmagan. Ularni hisoblash — PM 7.

Mobil jamoa uchun Kanban board namunasi (qavs ichida — WIP limit):

| Backlog | Ready (5) | In Progress (3) | Code Review (2) | QA / TestFlight (3) | Done |
|---------|-----------|-----------------|-----------------|---------------------|------|
| IOS-120 | IOS-115   | IOS-110         | IOS-108         | IOS-104             | ...  |
| IOS-121 | IOS-116   | IOS-111         |                 | IOS-105             |      |
| ...     |           | IOS-112         |                 |                     |      |
                         ^ limit to'lgan: yangi ish boshlamang — Code Review'ga yordam bering

Qoida oddiy: ustundagi limit to'lsa, yangi ish boshlanmaydi — jamoa keyingi ustundagi tiqilinchni ochishga yordam beradi. Shu tufayli ishlar "deyarli tayyor" holatda to'planib qolmaydi. Shoshilinch ishlar uchun ko'pincha alohida class of service (masalan, "expedite" — navbatsiz o'tadigan production bug) kelishiladi.

6. Scrumban {#scrumban}

Scrumban — Scrum'ning qisqa iteratsiyalari va rejalashtirishini Kanban'ning WIP limitlari, vizual board'i va pull tamoyili bilan birlashtiradi (Wikipedia — Scrumban). Rejalashtirish ko'pincha qat'iy sprint boshida emas, trigger bo'yicha bo'ladi: masalan, "Ready" ustunida ish ma'lum chegaradan kamayganda.

Qachon mos: jamoa Scrum'dan Kanban'ga bosqichma-bosqich o'tmoqda yoki ishning bir qismi rejali feature'lar, bir qismi kutilmagan so'rovlar bo'lsa. Mobil jamoada bu tez-tez uchraydi: sprintda yangi funksiya, parallel ravishda esa production'dagi crash'lar va App Review javoblari.

7. Shape Up {#shape-up}

Shape Up — Basecamp (37signals) usuli. U baholash muammosini boshqa tomondan hal qiladi: vaqt qat'iy, scope o'zgaruvchan (Shape Up).

Circuit breaker — eng qimmatli g'oya. "Deyarli tugadi, yana biroz vaqt" psixologiyasi loyihani cheksiz cho'zadi. Shape Up'da tugamagan ish to'xtaydi. Kerak bo'lsa, qayta shakllantirilib, keyingi betting table'da yangi garov sifatida ko'riladi.

Qachon mos: kichik, avtonom, dizaynga boy mahsulot jamoasi (dizayner va bir-ikki dasturchi) va o'z mahsuloti. Buyurtmachi har hafta hisobot so'raydigan outsourcing loyihasiga yoki ko'p jamoali enterprise'ga to'g'ridan-to'g'ri mos emas.

8. Miqyoslash: SAFe va LeSS {#miqyos}

Bitta mahsulot ustida bir nechta jamoa ishlasa, ularni sinxronlash kerak. Ikki mashhur, lekin falsafasi qarama-qarshi javob bor.

SAFe (Scaled Agile Framework) — joriy versiya 6.0, Wikipedia bo'yicha 2023-yil martda chiqqan (Wikipedia — SAFe). 2026-yilda "AI-Native SAFe" operating model qatlami sifatida targ'ib qilinmoqda (framework.scaledagile.com). SAFe 6.0 ning 4 core value'si: Alignment, Transparency, Respect for People, Relentless Improvement. 6.0'da "Program Increment" atamasi Planning Interval'ga, "SAFe Program Consultant" esa "SAFe Practice Consultant"ga o'zgargan (What's new in SAFe 6.0).

SAFe — eng ko'p tanqid qilinadigan freymvork ham:

• Scrum hammuallifi Ken Schwaber — "unSAFe at any speed" (2013);
• Jeff Gothelf — "SAFe is not Agile" (2021);
• umumiy tanqid: ierarxik, "yuqoridan pastga" boshqaruv va tashqi ko'rinishdagi agile.

Ogohlantirish: "SAFe miqyoslash freymvorklari orasida ~30% ulush bilan birinchi" degan raqam ko'p uchraydi. Aslida u 2019-yilgi 13-State of Agile so'rovidan olingan. Joriy 18-nashr ("The Adaptation Era") bo'yicha foizni tasdiqlay olmadik (stateofagile.com). Eski raqamni 2026-yil holati sifatida keltirmang.

LeSS (Large-Scale Scrum) — Craig Larman va Bas Vodde yondashuvi, shiori "LeSS is Scrum" (LeSS):

• LeSS — 2–8 jamoa: bitta Product Owner, bitta Product Backlog, bitta umumiy Sprint;
• LeSS Huge — 8 dan ortiq jamoa: Requirement Area'larga bo'linadi, har birida 4–8 jamoa va Area Product Owner;
• yangi boshqaruv qatlami qo'shmaydi, aksincha rol va jarayonlarni kamaytiradi; jamoalar koordinatsiyasi ko'proq kod va continuous integration orqali.

9. Outsourcing'da gibrid modellar {#gibrid}

Outsourcing'da ikki bosim to'qnashadi: buyurtmachi bashorat qilinadigan narx va muddat istaydi, jamoa esa moslashuvchanlik istaydi. Davlat va yirik korporativ buyurtmachilar rasmiy TZ so'rashi mumkin (GOST an'anasi — PM 4). Natijada ko'p jamoalar tashqarida predictive, ichkarida adaptive ishlaydi:

Buyurtmachi bilan (predictive)      Jamoa ichida (adaptive)             Buyurtmachi bilan
+-----------------------------+    +------------------------------+    +--------------------+
| TZ + shartnoma + narx       | -> | Sprint 1 -> Sprint 2 -> ...  | -> | UAT va qabul akti  |
| (scope baseline)            |    | har sprint oxirida demo      |    | (acceptance)       |
+-----------------------------+    +------------------------------+    +--------------------+
             ^                                   |
             +---- o'zgarish = Change Request (baho, narx, muddat) ----+

Uchta amaliy shakl:

• Fixed price + ichki Scrum — narx TZ bo'yicha, ish sprintlarda, har qanday o'zgarish change request orqali.
• Time & Materials, yuqori chegara bilan — soat bo'yicha to'lov, lekin shartnomada "not-to-exceed" (maksimal narx) chegarasi (Wikipedia — T&M).
• Dedicated team — vendor jamoa ajratadi, backlog'ni buyurtmachi boshqaradi; uzoq muddatli mahsulot uchun.

Shartnoma turlarining afzallik va xavflari — PM 6.

Gibridning eng katta xavfi: ichkarida "agile" deymiz, lekin buyurtmachi har sprint natijasini ko'rmaydi. Unda feedback yana oxiriga qoladi — ya'ni amalda waterfall. Har sprint demosiga buyurtmachi vakilini chaqiring.

10. Qaror jadvali {#qaror}

Quyidagi jadval — yuqoridagi manbalarga asoslangan mualliflik xulosasi, rasmiy standart emas:

Metodologiyani tanlagach ham uni "din"ga aylantirmang. Har retrospektivada so'rang: bu amaliyot bizga yordam beryaptimi yoki shunchaki marosimmi?

11. Xulosa {#xulosa}

• Metodologiya — "nima qat'iy, nima moslashuvchan" degan savolga javob. Waterfall scope'ni, Agile vaqt va narxni qat'iy qiladi.
• Agile Manifesto hujjatni inkor etmaydi: o'ngdagilar ham qimmatli, chapdagilar ustuvor.
• Scrum Guide (2020): 3 accountability, 5 event (Daily 15 daqiqa, Planning maks. 8 soat, Review maks. 4 soat, Retro maks. 3 soat), 3 artifact va 3 commitment. DoD rasmiy, DoR — jamoa kelishuvi.
• Kanban University guide'i: 6 amaliyot; rasmiy metrikalar — Lead Time, Delivery Rate, WIP.
• Shape Up: 6 hafta, appetite, circuit breaker. SAFe 6.0 va LeSS — miqyoslashning ikki qarama-qarshi falsafasi; "SAFe ~30%" raqami 2019-yilga tegishli.
• Outsourcing'da gibrid — norma, lekin buyurtmachi har sprint natijasini ko'rmasa, u amalda yana waterfall.

Manbalar {#manbalar}

1. Wikipedia — Project management triangle
2. PMI — What is Project Management?
3. Wikipedia — Waterfall model
4. Manifesto for Agile Software Development
5. Principles behind the Agile Manifesto
6. The Scrum Guide (2020)
7. [Wikipedia — Scrum (software development)](<https://en.wikipedia.org/wiki/Scrum_(software_development)>)
8. Kanban University — The Kanban Guide
9. Wikipedia — Scrumban
10. Basecamp — Shape Up
11. Scaled Agile — SAFe Framework
12. Scaled Agile — What's new in SAFe 6.0
13. Scaled Agile — SAFe Core Values
14. Wikipedia — Scaled agile framework
15. State of Agile Report
16. LeSS — Framework introduction
17. Wikipedia — Time and materials